ข้อเข่าเสื่อม: สรุปสั้นว่าคืออะไร อาการเป็นอย่างไร และดูแลอย่างไร

ปัญหาที่คุณอาจกำลังเจอ

เดินขึ้นบันไดแล้วเสียวหรือปวดตื้อๆ ที่เข่า ลุกจากเก้าอี้ทีไรก็ได้ยินเสียงกรอบแกรบ ตอนเช้าข้อเข่าฝืดอยู่พักหนึ่งกว่าจะเดินคล่อง หรือปวดมากขึ้นเวลาใช้งานหนักแล้วดีขึ้นเมื่อได้พัก อาการเหล่านี้พบได้บ่อยเมื่ออายุมากขึ้น และหลายคนเริ่มกังวลว่าข้อเข่าจะเสื่อมลงไปเรื่อยๆ

ข้อเข่าเสื่อม หรือ osteoarthritis เป็นโรคข้อที่พบบ่อยที่สุด ข่าวดีคือมันดูแลได้ และสิ่งที่งานวิจัยแนะนำเป็นอันดับแรกมักไม่ใช่ยาหรือการผ่าตัด แต่คือการขยับตัวอย่างเหมาะสม

ข้อเข่าเสื่อมคืออะไร

ข้อเข่าเสื่อมเกิดจากการที่กระดูกอ่อนซึ่งเป็นเบาะรองปลายกระดูกในข้อค่อยๆ สึกและบางลงตามเวลา ร่วมกับการเปลี่ยนแปลงของกระดูกและเนื้อเยื่อรอบข้อ ข้อเข่าเป็นตำแหน่งที่พบได้บ่อย เพราะต้องรับน้ำหนักตัวเกือบตลอดเวลาที่เรายืนหรือเดิน มันเป็นกระบวนการที่เกี่ยวกับหลายปัจจัย ไม่ใช่แค่เรื่องของอายุอย่างเดียว และไม่ได้แปลว่าคุณต้องหยุดใช้ข้อเข่า

อาการ และต่างจากข้ออักเสบรูมาตอยด์อย่างไร

อาการที่พบบ่อยคือ ปวดเวลาใช้งานแล้วดีขึ้นเมื่อพัก ข้อฝืดตอนเช้าแต่มักไม่นาน โดยทั่วไปน้อยกว่าราว 30 นาที ขยับข้อได้น้อยลง และมีเสียงกรอบแกรบในข้อ

จุดที่ต่างจากข้ออักเสบรูมาตอยด์คือ ข้อเข่าเสื่อมเกิดจากการสึกและการใช้งานสะสม ไม่ใช่โรคที่ระบบภูมิคุ้มกันหันมาทำร้ายข้อตัวเองอย่างรูมาตอยด์ ซึ่งมักมีข้อฝืดตอนเช้านานกว่าและเป็นหลายข้อแบบสมมาตร การแยกสองภาวะนี้สำคัญ และต้องอาศัยการวินิจฉัยโดยแพทย์

อะไรทำให้เสี่ยง

ปัจจัยเสี่ยงที่พบร่วมได้บ่อยคือ อายุที่มากขึ้น การบาดเจ็บที่เข่าในอดีต น้ำหนักตัวที่มากเกินไป การใช้งานข้อซ้ำหรือรับน้ำหนักหนักเป็นประจำ และพันธุกรรม บางอย่างปรับได้ เช่น น้ำหนักตัว บางอย่างปรับไม่ได้ เช่น อายุ แต่ก็ยังจัดการผลกระทบได้ด้วยการดูแลส่วนที่อยู่ในมือเรา

ดูแลได้จริง เริ่มที่การขยับ

แนวทาง American College of Rheumatology ร่วมกับ Arthritis Foundation ปี 2019 แนะนำอย่างหนักแน่นให้การออกกำลังกาย การลดน้ำหนักในคนที่น้ำหนักเกิน และการดูแลจัดการตัวเอง เป็นแกนหลัก การฝึกกล้ามเนื้อรอบข้อ โดยเฉพาะกล้ามเนื้อต้นขาด้านหน้า ช่วยพยุงข้อเข่าและลดอาการ ไม่ได้ทำให้ข้อพังเร็วขึ้นอย่างที่หลายคนกลัว ในบางกรณีแพทย์อาจพิจารณายาทา ยารับประทาน การฉีดยา หรือการผ่าตัดเปลี่ยนข้อในรายที่อาการรุนแรง ซึ่งทั้งหมดเป็นการตัดสินใจที่ต้องทำร่วมกับแพทย์ อย่าซื้อยามาใช้เอง

ข้อควรระวังคือ ภาพเอกซเรย์ที่ดูว่าเสื่อมมากไม่ได้แปลว่าจะปวดมากเสมอไป และยังไม่มีวิธีใดที่ทำให้กระดูกอ่อนที่สึกไปแล้วงอกใหม่ได้ จึงควรระวังผลิตภัณฑ์หรือวิธีที่อ้างว่ารักษาให้หายขาด เพราะการดูแลที่มีหลักฐานดีที่สุดตอนนี้คือการขยับตัวอย่างเหมาะสม ซึ่งปลอดภัยและช่วยได้จริง

เริ่มพรุ่งนี้ ก้าวเดียวก่อน

เลือกขยับตัวแบบแรงกระแทกต่ำที่ทำได้ต่อเนื่อง เช่น เดินในระยะที่ไหว ปั่นจักรยานเบาๆ หรือออกกำลังในน้ำ ค่อยๆ เพิ่มการฝึกกล้ามเนื้อต้นขาเพื่อพยุงข้อเข่า ดูแลน้ำหนักตัวให้อยู่ในเกณฑ์ที่ข้อรับไหว และเลือกรองเท้าที่รองรับและกระจายแรงได้ดี ก้าวเล็กๆ เหล่านี้คือการดูแลที่แกนต้นทางของข้อเข่าเสื่อมโดยตรง และทำได้เลยโดยไม่ต้องรอ

เนื้อหานี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อการดูแลสุขภาพ ไม่ใช่คำแนะนำแทนการปรึกษาแพทย์ การวินิจฉัยและการดูแลข้อเข่าเสื่อม ควรทำร่วมกับแพทย์เสมอ

สรุปนี้เป็นข้อมูลเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์ และควรปรึกษาแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญก่อนนำไปใช้จริง ฉบับเต็มมีเหตุผลและงานวิจัยครบ