การตรวจคัดกรองมะเร็งปอด: ทำไมถึงมีการตรวจนี้ ใครที่แนวทางแนะนำ และควรคุยกับแพทย์อย่างไร

คุณอาจเคยเห็นแพ็กเกจตรวจสุขภาพที่มีคำว่า เอกซเรย์คอมพิวเตอร์ปอดแบบรังสีต่ำ หรือเคยได้ยินว่ามีการตรวจคัดกรองมะเร็งปอด แล้วสงสัยว่ามันคืออะไร ตัวคุณเองควรตรวจไหม โดยเฉพาะถ้าคุณสูบบุหรี่อยู่หรือเคยสูบมาก่อน คำถามพวกนี้เป็นคำถามที่ดี และคำตอบก็ไม่ได้เหมือนกันสำหรับทุกคน

บทความนี้จะพาคุณไปดูทีละชั้น ว่าทำไมการตรวจคัดกรองมะเร็งปอดถึงมีขึ้น แนวทางสากลมองว่าใครคือกลุ่มที่น่าได้ประโยชน์ การตรวจนี้มีทั้งข้อดีและข้อเสียอย่างไร และเรื่องที่สำคัญที่สุดซึ่งลดความเสี่ยงได้มากกว่าการตรวจใดๆ คืออะไร เป้าหมายไม่ใช่การบอกว่าคุณต้องไปตรวจ แต่เพื่อให้คุณเข้าใจมากพอที่จะไปคุยกับแพทย์และตัดสินใจร่วมกันได้อย่างมั่นใจ

มะเร็งปอดมักถูกพบช้า เพราะระยะแรกมักไม่มีอาการ

มะเร็งปอดเป็นหนึ่งในสาเหตุการเสียชีวิตจากมะเร็งอันดับต้นๆ ทั้งในระดับโลกและในหลายประเทศ สิ่งที่ทำให้มันอันตรายไม่ได้มีแค่ความรุนแรงของตัวโรค แต่เป็นเพราะในระยะแรกมันมักเงียบ ก้อนเล็กๆ ในปอดมักไม่ทำให้เจ็บและไม่แสดงอาการใดๆ กว่าจะมีอาการชัด เช่น ไอเรื้อรัง น้ำหนักลด หรือไอมีเลือดปน โรคก็มักลุกลามไปมากแล้ว ซึ่งเป็นระยะที่รักษาได้ยากขึ้น

นี่คือเหตุผลว่าทำไมแนวคิดเรื่องการตรวจคัดกรองจึงเกิดขึ้น เพราะถ้าเราสามารถพบมะเร็งปอดตั้งแต่ก่อนมีอาการ ในระยะที่ก้อนยังเล็กและยังไม่แพร่กระจาย โอกาสที่การรักษาจะได้ผลก็มากขึ้น การตรวจคัดกรองจึงเป็นความพยายามที่จะค้นให้เจอก่อน ในคนที่ยังรู้สึกสบายดี

การตรวจคัดกรองคืออะไร และ low-dose CT ทำงานอย่างไร

คำว่า การตรวจคัดกรอง หมายถึงการตรวจในคนที่ยังไม่มีอาการ เพื่อค้นหาโรคตั้งแต่เนิ่นๆ ต่างจากการตรวจเพื่อวินิจฉัยซึ่งทำเมื่อมีอาการหรือความผิดปกติแล้ว การตรวจคัดกรองมะเร็งปอดที่มีหลักฐานสนับสนุนในปัจจุบันคือการทำเอกซเรย์คอมพิวเตอร์ทรวงอกแบบใช้ปริมาณรังสีต่ำ ภาษาอังกฤษเรียกว่า low-dose CT ย่อว่า LDCT

LDCT ใช้ปริมาณรังสีน้อยกว่าเอกซเรย์คอมพิวเตอร์ทั่วไป แต่ให้ภาพปอดที่ละเอียดพอจะเห็นก้อนเล็กๆ ที่เอกซเรย์ปอดธรรมดาอาจมองไม่เห็น แนวทางแนะนำให้ตรวจแบบนี้ปีละครั้งในกลุ่มที่มีความเสี่ยงสูง จุดที่ต้องเน้นย้ำคือการตรวจคัดกรองนี้มีไว้สำหรับคนที่ยังไม่มีอาการ ถ้าคุณมีอาการอยู่แล้ว เช่น ไอเรื้อรัง ไอมีเลือด หรือน้ำหนักลดโดยไม่ทราบสาเหตุ นั่นไม่ใช่เรื่องของการคัดกรอง แต่เป็นเรื่องที่ต้องไปพบแพทย์เพื่อประเมินโดยเร็ว ไม่ว่าคุณจะเข้าเกณฑ์คัดกรองหรือไม่ก็ตาม

แนวทางสหรัฐ (USPSTF ปี 2021) แนะนำกลุ่มไหน

แนวทางที่ถูกอ้างถึงบ่อยที่สุดแนวทางหนึ่งคือคำแนะนำของคณะทำงานด้านการป้องกันโรคของสหรัฐ ที่เรียกว่า USPSTF ฉบับปี 2021 ซึ่งแนะนำให้ตรวจคัดกรองด้วย LDCT ปีละครั้งในผู้ใหญ่ที่มีลักษณะโดยรวมดังนี้ คือ อายุประมาณ 50 ปี ถึง 80 ปี มีประวัติสูบบุหรี่สะสมมาก และยังสูบอยู่ในปัจจุบัน หรือเพิ่งเลิกภายใน 15 ปีที่ผ่านมา

ปริมาณการสูบสะสมนี้มักวัดเป็นหน่วยที่เรียกว่า pack-year ซึ่งคิดจากจำนวนซองต่อวันคูณกับจำนวนปีที่สูบ แนวทางยังระบุด้วยว่าเมื่อใดควรหยุดตรวจคัดกรอง คือเมื่อคนคนนั้นเลิกบุหรี่มาครบ 15 ปีแล้ว หรือเมื่อมีปัญหาสุขภาพอื่นที่ทำให้ไม่สามารถหรือไม่ต้องการรับการรักษามะเร็งปอดหากตรวจพบ เพราะเมื่อถึงจุดนั้นประโยชน์ของการตรวจก็ลดลง

มีจุดสำคัญที่ต้องเข้าใจคือ เกณฑ์เหล่านี้เป็นของแนวทางสหรัฐ ซึ่งอิงกับงานวิจัยและประชากรของประเทศนั้น ประเทศไทยและอีกหลายประเทศมีบริบท ทรัพยากร และแนวทางของตัวเอง ตัวเลขอายุและปริมาณการสูบที่ยกมาจึงเป็นภาพกว้างเพื่อให้เห็นว่ากลุ่มเสี่ยงหน้าตาเป็นอย่างไร ไม่ใช่เส้นตายตัวที่ใช้ตัดสินตัวคุณเอง คนที่จะพิจารณาว่าการตรวจคัดกรองเหมาะกับคุณหรือไม่คือแพทย์ ที่จะดูประวัติการสูบบุหรี่ อายุ สุขภาพโดยรวม และความเสี่ยงเฉพาะตัวของคุณประกอบกัน

ประโยชน์ต้องชั่งน้ำหนักกับข้อเสีย

เหตุผลที่การตรวจคัดกรองมะเร็งปอดเป็นการตัดสินใจเฉพาะบุคคล ไม่ใช่สิ่งที่ทุกคนควรทำอัตโนมัติ เป็นเพราะมันมีทั้งประโยชน์และข้อเสียที่ต้องชั่งกัน ด้านประโยชน์ งานวิจัยขนาดใหญ่พบว่าการตรวจ LDCT ในกลุ่มเสี่ยงสูงช่วยพบมะเร็งปอดได้เร็วขึ้นและช่วยลดการเสียชีวิตจากมะเร็งปอดได้ ซึ่งเป็นประโยชน์ที่มีน้ำหนักจริง

แต่อีกด้านหนึ่งก็มีข้อเสียที่ต้องรู้ อย่างแรกคือผลบวกลวง หมายถึงการเจอจุดหรือก้อนที่ดูน่าสงสัยในภาพ แต่สุดท้ายไม่ใช่มะเร็ง ซึ่งพบได้บ่อยพอสมควร และอาจนำไปสู่การตรวจเพิ่ม เช่น การสแกนซ้ำหรือการเจาะชิ้นเนื้อ ที่มีความไม่สบายตัวและความเสี่ยงตามมา อย่างที่สองคือการเจอสิ่งผิดปกติโดยบังเอิญในอวัยวะอื่นที่เห็นในภาพ ซึ่งบางครั้งก็นำไปสู่ความกังวลและการตรวจที่อาจไม่จำเป็น อย่างที่สามคือปริมาณรังสีจากการตรวจซ้ำทุกปี และอย่างที่สี่คือภาวะที่เรียกว่า overdiagnosis คือการพบมะเร็งบางชนิดที่โตช้ามากจนอาจไม่เคยก่อปัญหาในช่วงชีวิต แต่เมื่อตรวจเจอก็นำไปสู่การรักษาที่มีผลข้างเคียง

การชั่งน้ำหนักระหว่างประโยชน์ที่ชัดเจนกับข้อเสียเหล่านี้ ต่างกันไปในแต่ละคน ขึ้นกับระดับความเสี่ยงและสุขภาพโดยรวม จึงเป็นบทสนทนาที่ควรเกิดขึ้นระหว่างคุณกับแพทย์ ไม่ใช่การตัดสินใจแบบเหมารวม

ป้องกันได้ที่ต้นทาง เรื่องที่สำคัญที่สุด

ท่ามกลางการพูดถึงการตรวจคัดกรอง มีความจริงหนึ่งที่ต้องไม่ลืม คือการตรวจคัดกรองไม่ได้ป้องกันมะเร็งปอด มันเป็นเพียงการพยายามค้นให้เจอเร็วขึ้นเท่านั้น ปัจจัยที่มีผลต่อความเสี่ยงมะเร็งปอดมากที่สุดอย่างชัดเจนคือการสูบบุหรี่ และวิธีที่ทรงพลังที่สุดในการลดความเสี่ยงคือการไม่เริ่มสูบ หรือการเลิกสูบสำหรับคนที่สูบอยู่

การเลิกบุหรี่ให้ประโยชน์ในทุกช่วงอายุ และยิ่งเลิกได้เร็วเท่าไรความเสี่ยงก็ยิ่งลดลงตามเวลา นอกจากบุหรี่แล้ว ยังมีปัจจัยอื่นที่เกี่ยวข้อง เช่น การสัมผัสก๊าซเรดอนในบางพื้นที่ และการสัมผัสสารบางชนิดจากการทำงาน เช่น แร่ใยหินหรือสารเคมีบางประเภท ซึ่งการดูแลสภาพแวดล้อมและความปลอดภัยในการทำงานก็มีส่วนช่วย

จุดที่ต้องระวัง: การตรวจคัดกรองไม่ได้เหมาะกับทุกคนโดยอัตโนมัติ และไม่ได้ใช้แทนการเลิกบุหรี่

การตรวจคัดกรองมะเร็งปอดมีทั้งประโยชน์ที่แท้จริงและข้อเสียที่แท้จริง เช่น ผลบวกลวง การตรวจเพิ่มอย่างการเจาะชิ้นเนื้อ และการพบสิ่งผิดปกติโดยบังเอิญ การตัดสินใจตรวจจึงเป็นเรื่องเฉพาะบุคคลที่ควรทำร่วมกับแพทย์ ไม่ใช่สิ่งที่ทุกคนต้องทำเหมือนกัน และที่สำคัญไม่แพ้กันคือ การตรวจคัดกรองไม่ได้ทดแทนการเลิกบุหรี่ ซึ่งยังเป็นวิธีลดความเสี่ยงมะเร็งปอดที่ได้ผลมากที่สุด ที่มา แนวทาง USPSTF ปี 2021 (PMID 33687470), StatPearls

อาการที่ต้องรีบพบแพทย์ ไม่ใช่รอตรวจคัดกรอง

ขอย้ำอีกครั้งเพราะเป็นเรื่องสำคัญ การตรวจคัดกรองมีไว้สำหรับคนที่ยังไม่มีอาการ ถ้าคุณมีสัญญาณเหล่านี้ อย่ารอรอบการตรวจคัดกรอง แต่ควรไปพบแพทย์เพื่อประเมินโดยเร็ว

1. ไอมีเลือดปน
2. ไอเรื้อรังที่ไม่หาย หรือเปลี่ยนไปจากเดิม
3. น้ำหนักลดโดยไม่ทราบสาเหตุ
4. เจ็บหน้าอกหรือหายใจลำบากที่เป็นต่อเนื่อง

อาการเหล่านี้ไม่ได้แปลว่าเป็นมะเร็งปอดเสมอไป หลายอย่างมีสาเหตุอื่นที่พบบ่อยกว่า แต่เพราะเป็นสัญญาณที่ควรได้รับการตรวจ การไปพบแพทย์เพื่อหาสาเหตุจึงเป็นเรื่องที่ควรทำโดยไม่ต้องรอ

เริ่มได้อย่างไร และเมื่อไหร่ควรคุยกับแพทย์

ถ้าคุณมีประวัติสูบบุหรี่สะสมมาก ไม่ว่าจะยังสูบอยู่หรือเพิ่งเลิกในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา และอยู่ในช่วงอายุที่ใกล้เคียงกับที่แนวทางกล่าวถึง สิ่งที่ทำได้คือชวนแพทย์คุยว่าการตรวจคัดกรองด้วย LDCT เหมาะกับคุณหรือไม่ โดยคุยถึงทั้งประโยชน์และข้อเสียในบริบทของคุณเอง แพทย์จะช่วยประเมินความเสี่ยงและตัดสินใจร่วมกับคุณ

สิ่งที่ทำได้เลยและทรงพลังที่สุดคือ ถ้าคุณสูบบุหรี่อยู่ การเริ่มต้นเลิกและหาความช่วยเหลือในการเลิก เช่น สายเลิกบุหรี่ คลินิกเลิกบุหรี่ หรือคำแนะนำจากแพทย์หรือเภสัชกร คือก้าวที่ลดความเสี่ยงมะเร็งปอดได้มากกว่าการตรวจใดๆ และถ้าคุณมีอาการที่น่าเป็นห่วงอย่างที่กล่าวไป อย่ามองข้าม ให้ไปพบแพทย์เพื่อประเมินโดยเร็ว

เนื้อหานี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อการดูแลสุขภาพ ไม่ใช่คำแนะนำแทนการปรึกษาแพทย์ การพิจารณาว่าใครควรตรวจคัดกรองมะเร็งปอด รวมถึงการแปลผลและการตัดสินใจต่างๆ ควรทำร่วมกับแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญที่เป็นมนุษย์เสมอ