การคัดกรองมะเร็งลำไส้ใหญ่และทวารหนัก: ทำไมการตรวจก่อนมีอาการถึงคุ้มค่า และมีทางเลือกอะไรบ้าง

มะเร็งลำไส้ใหญ่และทวารหนักเป็นหนึ่งในมะเร็งที่พบบ่อยที่สุด แต่ก็เป็นหนึ่งในมะเร็งไม่กี่ชนิดที่เรามีเครื่องมือช่วยป้องกันได้จริงตั้งแต่ก่อนที่มันจะเกิดขึ้น คุณอาจเคยได้ยินคำว่า ส่องกล้องลำไส้ หรือ ตรวจอุจจาระหาเลือดแฝง แล้วรู้สึกว่าเป็นเรื่องไกลตัวหรือน่ากลัว บทความนี้อยากชวนคุณมาทำความเข้าใจว่าการคัดกรองมะเร็งลำไส้คืออะไร ทำไมมันถึงได้ผลดีเป็นพิเศษ และมีทางเลือกอะไรบ้าง เพื่อที่คุณจะได้คุยกับแพทย์ของคุณได้อย่างเข้าใจมากขึ้น

ขอเริ่มด้วยข่าวที่ให้กำลังใจก่อน มะเร็งลำไส้ใหญ่ส่วนใหญ่ค่อยๆ ก่อตัวขึ้นอย่างช้าๆ จากติ่งเนื้อเล็กๆ ในลำไส้ กว่าจะกลายเป็นมะเร็งมักใช้เวลาหลายปี ช่องว่างของเวลานี้เองคือโอกาสที่ทำให้การคัดกรองทำงานได้ นั่นคือเราสามารถตรวจพบและจัดการกับติ่งเนื้อได้ก่อนที่มันจะกลายเป็นมะเร็ง หรือเจอมะเร็งตั้งแต่ระยะแรกที่ยังรักษาได้ผลดีกว่ามาก

มะเร็งลำไส้ใหญ่คืออะไร และทำไมถึงเป็นมะเร็งที่ป้องกันได้

มะเร็งลำไส้ใหญ่และทวารหนัก หรือที่ภาษาอังกฤษเรียกว่า colorectal cancer คือมะเร็งที่เกิดในลำไส้ใหญ่หรือส่วนปลายที่เป็นทวารหนัก เป็นมะเร็งที่พบได้บ่อยที่สุดชนิดหนึ่งทั้งในผู้ชายและผู้หญิงทั่วโลก แต่สิ่งที่ทำให้มันต่างจากมะเร็งหลายชนิดคือ เรามีวิธีตรวจหาและจัดการกับมันได้ตั้งแต่ก่อนที่มันจะกลายเป็นมะเร็งเต็มตัว

กุญแจสำคัญอยู่ที่ธรรมชาติของโรค มะเร็งลำไส้ส่วนใหญ่ไม่ได้เกิดขึ้นในชั่วข้ามคืน แต่ค่อยๆ พัฒนามาจากติ่งเนื้อเล็กๆ ที่เรียกว่า polyp ซึ่งงอกอยู่ที่ผนังลำไส้ ติ่งเนื้อส่วนใหญ่ไม่เป็นอันตราย แต่บางชนิดสามารถค่อยๆ เปลี่ยนแปลงจนกลายเป็นมะเร็งได้ในเวลาหลายปี กระบวนการที่ช้านี้เองคือเหตุผลที่การคัดกรองได้ผล เพราะมันเปิดช่องให้เราเข้าไปตรวจเจอและจัดการได้ทันก่อนที่เรื่องจะลุกลาม

ทำไมการคัดกรองถึงได้ผลเป็นพิเศษ

คำว่า คัดกรอง หมายถึงการตรวจในคนที่ยังไม่มีอาการ เพื่อค้นหาความผิดปกติตั้งแต่เนิ่นๆ สำหรับมะเร็งลำไส้ การคัดกรองทำหน้าที่ได้สองอย่างในคราวเดียว อย่างแรกคือช่วยพบและเอาติ่งเนื้อออกก่อนที่มันจะกลายเป็นมะเร็ง ซึ่งเท่ากับป้องกันมะเร็งได้ตั้งแต่ต้นทาง อย่างที่สองคือถ้ามีมะเร็งเกิดขึ้นแล้ว การเจอตั้งแต่ระยะแรกที่ยังไม่แพร่กระจาย มักทำให้การรักษาได้ผลดีกว่าการเจอตอนที่มีอาการชัดเจนแล้วมาก

นี่คือจุดที่ทำให้มะเร็งลำไส้ต่างจากมะเร็งอีกหลายชนิด เพราะเรามีทั้งเวลาและเครื่องมือที่จะเข้าไปแทรกในช่วงที่ยังเปลี่ยนแปลงอะไรได้ การคัดกรองจึงไม่ใช่แค่การไปหามะเร็ง แต่เป็นการลดโอกาสที่มะเร็งจะเกิดขึ้นด้วย

ทางเลือกในการคัดกรองมีอะไรบ้าง

แนวทางสากลระบุว่ามีวิธีคัดกรองหลายแบบที่ยอมรับได้ และไม่มีวิธีใดที่ดีที่สุดสำหรับทุกคน วิธีที่เหมาะกับคุณขึ้นอยู่กับหลายปัจจัย และเป็นสิ่งที่ควรตัดสินใจร่วมกับแพทย์ โดยรวมแล้วพอจะแบ่งได้เป็นสองกลุ่มใหญ่

การตรวจจากอุจจาระ เป็นการเก็บตัวอย่างอุจจาระเพื่อตรวจหาสิ่งผิดปกติ เช่น การตรวจหาเลือดแฝงในอุจจาระด้วยวิธี FIT หรือการตรวจที่ดูทั้งเลือดแฝงและสารพันธุกรรมที่เรียกว่า FIT-DNA วิธีกลุ่มนี้ทำได้ค่อนข้างง่าย ไม่ต้องเตรียมตัวมาก แต่ต้องทำซ้ำเป็นระยะตามที่แพทย์กำหนด และถ้าผลออกมาผิดปกติ มักต้องตรวจต่อด้วยการส่องกล้องลำไส้เพื่อหาสาเหตุ

การตรวจด้วยการมองดูลำไส้โดยตรง ที่รู้จักกันดีคือการส่องกล้องลำไส้ใหญ่ หรือ colonoscopy ซึ่งแพทย์ใช้กล้องส่องดูลำไส้ได้ตลอดความยาว และมีข้อดีคือถ้าเจอติ่งเนื้อก็มักตัดออกได้ในคราวเดียว นอกจากนี้ยังมีทางเลือกอื่น เช่น การเอกซเรย์คอมพิวเตอร์ลำไส้ หรือ CT colonography และการส่องกล้องลำไส้ส่วนปลาย หรือ sigmoidoscopy แต่ละวิธีมีข้อดี ข้อจำกัด ความถี่ในการทำ และการเตรียมตัวที่ต่างกันไป

ประเด็นสำคัญคือ วิธีที่ดีที่สุดมักเป็นวิธีที่คุณกับแพทย์เลือกร่วมกันแล้วทำได้จริงและทำต่อเนื่องได้ ไม่ใช่วิธีที่ฟังดูดีที่สุดในทางทฤษฎีแต่คุณไม่ได้ทำ

ใครควรเริ่มคัดกรอง และเมื่อไร

ตรงนี้ต้องเข้าใจให้ชัดว่าตัวเลขอายุที่กำลังจะพูดถึงมาจากแนวทางของสหรัฐอเมริกา ทั้งของ USPSTF และ American Cancer Society ซึ่งแนะนำให้คนที่มีความเสี่ยงระดับทั่วไปเริ่มคัดกรองตั้งแต่อายุ 45 ปี ไปจนถึงราวอายุ 75 ปี ส่วนช่วงอายุ 76 ถึง 85 ปี เป็นการตัดสินใจเป็นรายบุคคลร่วมกับแพทย์ โดยดูสุขภาพโดยรวมและประวัติการตรวจที่ผ่านมาประกอบกัน

สิ่งที่ต้องเน้นคือ แต่ละประเทศรวมถึงประเทศไทยมีโปรแกรมคัดกรองและคำแนะนำของตัวเอง ซึ่งอาจต่างจากตัวเลขข้างต้น และช่วงเวลาที่เหมาะสมสำหรับแต่ละคนก็ต่างกัน คนที่มีความเสี่ยงสูงกว่าทั่วไป เช่น มีประวัติครอบครัวเป็นมะเร็งลำไส้ เคยมีติ่งเนื้อบางชนิด หรือมีโรคลำไส้อักเสบเรื้อรังบางอย่าง อาจต้องเริ่มคัดกรองเร็วขึ้นและด้วยวิธีที่ต่างออกไป ทั้งหมดนี้เป็นสิ่งที่แพทย์จะช่วยพิจารณาให้เหมาะกับตัวคุณ ไม่ใช่ตัวเลขสำเร็จรูปที่ใช้กับทุกคนได้เหมือนกัน

สัญญาณเตือนที่ต้องไปพบแพทย์เสมอ ไม่ว่าอายุเท่าไร

เรื่องหนึ่งที่ต้องแยกให้ชัดคือ การคัดกรองมีไว้สำหรับคนที่ยังไม่มีอาการ แต่ถ้าคุณมีอาการผิดปกติอยู่แล้ว นั่นไม่ใช่เรื่องของการคัดกรอง แต่เป็นเรื่องที่ต้องไปพบแพทย์เพื่อตรวจหาสาเหตุ โดยไม่ต้องรอให้อายุถึงเกณฑ์ใดๆ

อาการที่ควรไปพบแพทย์เสมอ ได้แก่

1. มีเลือดออกทางทวารหนัก หรือมีเลือดปนในอุจจาระ
2. การขับถ่ายที่เปลี่ยนไปและเป็นต่อเนื่อง เช่น ท้องเสียหรือท้องผูกที่ผิดจากปกติ หรือลักษณะอุจจาระที่เปลี่ยนไป
3. น้ำหนักลดลงโดยไม่ทราบสาเหตุ
4. ภาวะโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็กที่หาสาเหตุไม่ได้

อาการเหล่านี้ไม่ได้แปลว่าเป็นมะเร็งเสมอไป หลายครั้งมีสาเหตุอื่นที่ไม่ร้ายแรง แต่ก็เป็นสัญญาณที่ควรได้รับการตรวจ ไม่ใช่ปล่อยผ่านหรือรอให้หายไปเอง

จุดที่ต้องระวัง: ผลตรวจที่ปกติไม่ได้แปลว่าปลอดภัยตลอดไป และคนแต่ละคนไม่เหมือนกัน

การตรวจอุจจาระที่ได้ผลปกติในครั้งหนึ่ง ไม่ได้รับประกันว่าไม่มีความผิดปกติใดๆ เลย จึงต้องตรวจซ้ำเป็นระยะตามที่แพทย์แนะนำ และถ้าผลผิดปกติ มักต้องตรวจต่อด้วยการส่องกล้องลำไส้เพื่อหาสาเหตุ นอกจากนี้คนที่มีความเสี่ยงสูงกว่าทั่วไป เช่น มีประวัติครอบครัวหรือมีโรคลำไส้บางอย่าง อาจต้องเริ่มเร็วขึ้นและใช้วิธีที่ต่างออกไป ซึ่งเป็นการตัดสินใจของแพทย์ ที่สำคัญ ตัวเลขอายุที่ยกมาเป็นแนวทางของสหรัฐอเมริกา แต่ละประเทศรวมถึงไทยมีโปรแกรมของตัวเอง ที่มา USPSTF (PMID 34003218), StatPearls (NBK470380)

เริ่มได้ตั้งแต่พรุ่งนี้

สิ่งที่คุณเริ่มทำได้ตั้งแต่พรุ่งนี้ ไม่ใช่การไปตรวจอะไรด้วยตัวเอง แต่เป็นการเตรียมตัวให้พร้อมสำหรับการคุยกับแพทย์

ก้าวแรก ลองสืบประวัติครอบครัวของคุณว่ามีใครเคยเป็นมะเร็งลำไส้ใหญ่หรือเคยมีติ่งเนื้อในลำไส้หรือไม่ และเป็นตอนอายุเท่าไร ข้อมูลนี้สำคัญมากต่อการที่แพทย์จะประเมินความเสี่ยงของคุณ

ก้าวที่สอง เมื่อมีโอกาสพบแพทย์ ลองถามตรงๆ ว่าสำหรับคุณแล้ว ควรเริ่มคัดกรองเมื่อไร และวิธีไหนเหมาะกับคุณที่สุด เพราะคำตอบขึ้นอยู่กับอายุ ความเสี่ยง และความสะดวกของตัวคุณเอง

ก้าวที่สาม อย่ามองข้ามสัญญาณเตือน ถ้ามีเลือดออกทางทวารหนัก หรือการขับถ่ายเปลี่ยนไปอย่างต่อเนื่อง อย่ารอ ให้ไปพบแพทย์ไม่ว่าคุณจะอายุเท่าไรก็ตาม การใส่ใจตั้งแต่เนิ่นๆ คือสิ่งที่มีค่าที่สุดที่คุณทำให้ตัวเองได้

เนื้อหานี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อการดูแลสุขภาพ ไม่ใช่คำแนะนำแทนการปรึกษาแพทย์ และไม่ใช่การวินิจฉัยรายบุคคล การตัดสินใจว่าควรคัดกรองมะเร็งลำไส้ใหญ่เมื่อไรและด้วยวิธีใด ควรทำร่วมกับแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญที่เป็นมนุษย์เสมอ